Eşel mobil sistemi, ücret ya da vergi gibi kalemlerin ekonomik göstergelere bağlı şekilde otomatik ayarlanmasını sağlayan bir düzenleme yöntemidir. Fransızca “échelle mobile” ifadesinden Türkçeye geçmiştir. Sistem, fiyat seviyeleri ya da döviz kuru değiştiğinde belirlenen kalemlerin kendiliğinden güncellenmesine dayanır. Amaç, dalgalanmaların gelir ve fiyatlar üzerindeki etkisini dengelemektir.
Kavram, enflasyon ve akaryakıt fiyatlarıyla birlikte daha sık araştırılmaya başladı. Ekonomik dalgalanmalar döneminde otomatik ayarlama mekanizmalarının nasıl çalıştığı merak ediliyor. Ücretlerin alım gücü üzerindeki etkisi öne çıkıyor. Vergi düzenlemelerinin fiyatlara nasıl yansıdığı sorgulanıyor.
Eşel Mobil Sistemi Nasıl Çalışır?
Eşel mobil sistemi, ekonomik göstergelerdeki değişimi referans alır. Enflasyon oranı yükseldiğinde ücretlerin belirlenen formüle göre artırılması bu yapının temel örneklerinden biridir. Böylece fiyat artışı karşısında çalışanların reel geliri korunmaya çalışılır. Mekanizma otomatik işler.
Sistem yalnızca ücretlerle sınırlı değildir. Vergi kalemleri de bu yöntemle ayarlanabilir. Akaryakıt fiyatları üzerinden uygulanan model bu yönüyle bilinir. Petrol fiyatı ya da döviz kuru yükseldiğinde pompa fiyatına yansıyan artış, özel tüketim vergisinde yapılan indirimle dengelenir. Artış kadar vergi indirimi yapılır. Fiyat sabit tutulmaya çalışılır.
Bu yöntem, fiyat geçişkenliğini azaltma amacı taşır. Vergi ayarlaması devreye girer. Piyasa fiyatı ile tüketici fiyatı arasındaki fark kamu maliyesi üzerinden dengelenir. Uygulama teknik bir hesaplamaya dayanır.
Eşel mobil yapıda referans alınan gösterge açık biçimde tanımlanır. Enflasyon oranı esas alınacaksa artış oranı doğrudan formüle bağlanır. Döviz kuru referans kabul edilirse kurdaki değişim otomatik etki yaratır. İnsan müdahalesi sınırlıdır. Sistem önceden belirlenmiş kurallarla çalışır.
Türkiye’de uygulama daha çok akaryakıt fiyatları üzerinden gündeme gelir. Petrol fiyatı yükseldiğinde ÖTV indirimi devreye alınır. Amaç, tüketici fiyatındaki artışı sınırlamaktır. Fiyat sabitlenir. Vergi geliri azalır.
Modelin temel mantığı alım gücünü korumaktır. Ücret artışı enflasyon oranına bağlandığında fiyat artışı karşısında gelir dengesi sağlanır. Vergi indirimi yoluyla fiyat sabit tutulduğunda tüketici harcaması korunur. Sistem bu iki alan üzerinden bilinir.
Ekonomik literatürde hareketli ölçek olarak tanımlanır. Sabit oran yerine değişken oran kullanılır. Gösterge yükseldiğinde ayarlama yapılır. Gösterge gerilediğinde ters yönde etki oluşur.
Eşel mobil sistemi, dalgalanmalara karşı otomatik koruma mekanizması niteliği taşır. Fiyat artışlarının doğrudan yansıması engellenmek istenir. Gelir tarafında ise reel kayıp sınırlandırılır. Uygulama biçimi, belirlenen göstergeye göre şekillenir.
