İskilipli Atıf Hoca, 1926 yılında Ankara İstiklal Mahkemesi’nde Şapka Kanunu’na muhalefet suçlamasıyla yargılandı ve idam cezasına çarptırıldı. 4 Şubat 1926 tarihinde Ankara’da idam edildi. Yargılama sürecinde, “Frenk Mukallitliği ve Şapka” adlı risalesi delil olarak değerlendirildi.
1875 yılında Çorum’un İskilip ilçesinde doğan İskilipli Atıf Hoca, medrese eğitimi aldı ve İstanbul’da çeşitli görevlerde bulundu. II. Meşrutiyet döneminde ilmi çalışmalarıyla tanındı. En bilinen eseri, Batı tarzı giyim alışkanlıklarını eleştiren içerik taşıyan risaleydi. Şapka Kanunu’nun yürürlüğe girmesinin ardından bu eser yeniden gündeme geldi.
İskilipli Atıf Hoca neden asıldı, ne yaptı?
1925 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nde Şapka İktisası Hakkında Kanun yürürlüğe girdi. Kılık kıyafet düzenlemesi kapsamında memurlar ile kamu görevlileri için şapka giyme zorunluluğu getirildi. Kanunun ardından ülkenin farklı bölgelerinde protestolar yaşandı. Süreç, inkılapların uygulandığı dönemin önemli başlıklarından biri oldu.
İskilipli Atıf Hoca’nın risalesi, kanundan önce kaleme alınmıştı. Yargılama sırasında bu metnin halkı kanuna karşı kışkırtıcı nitelik taşıdığı kanaatine varıldı. Ankara İstiklal Mahkemesi’nde görülen davada Şapka Kanunu’na muhalefet suçlaması yöneltildi. Mahkeme, idam cezası kararı verdi.
Kararın uygulanması, Cumhuriyet’in erken dönem reformlarının hayata geçirildiği bir süreçte gerçekleşti. İstiklal Mahkemeleri, olağanüstü yetkilerle görev yapıyordu. Yargılama, dönemin siyasi atmosferi içinde değerlendirildi.
Tarihçiler arasında konuya ilişkin farklı değerlendirmeler bulunuyor. Bir görüş, yargılamanın inkılap sürecinin sert koşulları içinde gerçekleştiğini savunuyor. Başka bir yaklaşım, risalenin kanundan önce yayımlandığını hatırlatarak kararın hukuki dayanağını tartışmaya açıyor. Arşiv belgeleri ile mahkeme tutanakları, kararın dönemin reform ortamında verildiğini gösteriyor.
İdam kararı, Cumhuriyet’in modernleşme süreci bağlamında ele alınan başlıklardan biri hâline geldi. Akademik çalışmalar, İstiklal Mahkemeleri’nin yetkileri ile karar süreçlerini ayrıntılı biçimde inceliyor. Dönemin siyasi atmosferi, hukuki uygulamalar ve toplumsal dönüşüm süreci araştırmaların merkezinde yer alıyor.
İskilipli Atıf Hoca’nın idamı, erken Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen reformların en tartışmalı olaylarından biri olarak kabul ediliyor. Olay, hukuk tarihi ve inkılap süreci açısından önem taşıyan bir dönemeç olarak değerlendirilmeye devam ediyor.
